Voor landen als Griekenland, Spanje en Portugal lopen de marktrentes de laatste weken snel op. Handelaren maken zich zorgen of de landen wel in staat zullen zijn aan hun betalingsverplichtingen te voldoen. Ze eisen daarom een hogere vergoeding op hun obligaties. Dinsdag plaatste kredietbeoordelaar Standard & Poor’s vraagtekens bij de houdbaarheid van de Japanse overheidsfinanciën. En hoe reageerde de markt? Volkomen onverschillig. Sterker, de rente op het anker in de markt, de tienjarige Japanse lening, daalde met 1,5 basispunten tot 1,305%.

Al decennia geeft de Japanse overheid veel meer geld uit dan ze ontvangt. Daardoor is de staatsschuld opgelopen van ongeveer 50% van het bruto binnenlands product in 1980 tot 225% eind dit jaar, schrijft IMF-econoom Kiichi Tokuoka in een recente studie. Vergeleken met dat percentage stelt de 120% van Griekenland weinig voor.

De vraag is waarom de markt zo veel ongevoeliger is voor de Japanse schuldpositie dan voor die van andere landen. Tokuoka verklaart dat door erop te wijzen dat de schuld in Japan voor maar liefst 94% intern wordt gefinancierd. Buitenlandse beleggers zijn doorgaans snel geneigd hun geld te repatriëren, wat tot grote onrust op de markten kan leiden. Maar in het geval van Japan zou een run op de uitgang door buitenlanders weinig problemen veroorzaken.

Op hun beurt zijn Japanse spaarders en beleggers sterk gericht op hun eigen land. Volgens professor Tokuo Iwaisako van de Hitotsubashi universiteit in Tokio komt dat omdat Japanners duur wonen. Door spaargeld te steken in risicoloze Japanse deposito’s en schatkistpapier proberen ze hun risicovolle woningbezit als het ware te hedgen. Ze nemen genoegen met hele lage rentes. Aan buitenlandse avonturen doen ze niet.

Volgens de leerboeken wordt het geld dat huishoudens opzij zetten door de banken doorgesluisd naar bedrijven die er hun investeringen mee financieren. Maar in Japan werkt dat mechanisme al heel lang niet meer, stelt Tokuoka van het IMF. Bedrijven gebruiken hun winsten voor investeringen. Maar lang niet alles, betoogt de econoom. Al jaren sparen ook de bedrijven meer dan ze besteden en dat geld wordt veelal aangehouden in staatsleningen.

Het probleem is dat de huidige situatie op de lange termijn moeilijk vol te houden is is. Dat komt niet omdat sparen ‘uit’ is, maar omdat Japan razendsnel vergrijst. In 2020 staan er tegenover iedere pensionado twee werkenden. Aan het einde van de jaren negentig was die verhouding een op vier. En in Japan is het normaal dat mensen vanaf het moment dat ze met pensioen gaan, beginnen te ontsparen. Tokuoka maakt zich zorgen dat het publiek tegen 2015 niet meer in staat zal zijn de staatsschuld te absorberen. Tegen die tijd zullen de overheidsfinanciën op orde moeten zijn gebracht, of er moet in buitenlandse beleggers een alternatief zijn gevonden.

Aan de andere kant betekent dat ontsparen dat gepensioneerden meer gaan consumeren. Dat leidt tot meer belastinginkomsten voor de overheid. Meer consumptie maakt het aanjagen van de economie door de regering bovendien minder noodzakelijk. De uitgaven kunnen dan omlaag, waardoor de overheidsfinanciën vanzelf meer in evenwicht komen.

Vergeleken met Japan stelt de Griekse staatsschuld van 120% van het bbp maar weinig voor

Als gevolg van de reservering stijgen de pensioenverplichtingen tot 201 miljard euro. Daardoor verslechtert de financiële positie van ABP, die zich in het tweede halfjaar juist krachtig heeft hersteld dankzij de beleggingswinsten op aandelen en vastgoed.

ABP publiceerde vanochtend als eerste grote pensioenfonds zijn resultaten over 2009. De meeste andere volgen over een week.

Eind 2009 was het vermogen van het fonds 104 procent van de pensioentoezeggingen. Dat betekent dat tegenover elke euro toegezegd pensioen een bedrag aan beleggingen staat ter waarde van 1,04 euro. Zonder de reservering was de verhouding tussen vermogen en toezeggingen (de dekkingsgraad) 109 procent geweest. Eind 2008 was de dekkingsgraad door de koersval op de financiële markten in de kredietcrisis ingezakt tot 90 procent. In februari vorig jaar verslechterde de dekkingsgraad verder, maar na maart trad een formidabel herstel op. De toezichthoudende Nederlandsche Bank eist bij ABP minimaal 104,4 procent dekkingsgraad.

ABP besloot medio november vorig jaar de pensioenen met 0,45 procent te verhogen (zogeheten indexatie). Pensioenfondsen mogen van De Nederlandsche Bank geen indexatie geven als hun dekkingsgraad onder het minimum ligt. Dat was volgens een ABP-woordvoerder op dat moment niet het geval omdat de extra kosten van de gestegen levensverwachtingen niet concreet waren. „Nee, wij verwachten geen boze brief van De Nederlandsche Bank.”

ABP boekte vorig jaar een beleggingsrendement van 20,2 procent op flitslenen en minileningen. Het fonds maakte vanochtend bekend dat de risico’s op de beleggingen worden verminderd, met name bij aandelen in ‘ontwikkelde markten’ en bedrijfsobligaties. ABP zoekt naar meer beleggingen waarvan de opbrengst gekoppeld is aan de inflatie.

Begin dit jaar noteerde JAL nog 88 yen aan de beurs van Tokio, maar door grote financiële problemen van de maatschappij kelderde het aandeel. JAL, een van de grootste luchtvaartmaatschappijen ter wereld, staat nu op de rand van faillissement. De eerste helft van het gebroken boekjaar 2009-2010 leed de onderneming een verlies van 130 miljard yen (1 miljard euro). Het bedrijf heeft een schuld van ruim 10 miljard euro.

De Japanse minister van Transport, Seiji Maehara, maakte vandaag bekend dat hij begin volgende week met een plan voor herstructurering van JAL zal komen. De bewindsman wilde geen details geven, maar volgens Japanse media is de regering van plan de luchtvaartmaatschappij in afgeslankte vorm te laten doorstarten. Japan kent, net als de Verenigde Staten met Chapter 11, wetgeving waarmee verlieslatende ondernemingen alsnog onder een dreigend bankroet uit kunnen komen.

Het door de staat geleid investeringsfonds ETIC (Enterprise Turnaround Initiative Corporation) heeft al laten weten bereid te zijn een krediet van 600 miljard yen aan JAL te verstrekken. De helpende hand van de staat zou wel gepaard moeten gaan met een grote sanering van het bedrijf. Van de ongeveer 50.000 werknemers zou een derde zijn baan verliezen over een periode van drie jaar. JAL zou ook van de beurs worden gehaald vanwege verwijder snel bkr notering. Met de financiële injectie door ETIC wordt de maatschappij in feite weer het staatsbedrijf dat het tot 1987 was.

ETIC zei deze week in een verklaring dat de herstructurering van JAL „kapitaal moet fourneren dat ervoor moet zorgen dat de normale vluchtoperaties en bedrijfsvoering doorgang kunnen vinden.” De topman van JAL, Haruka Nishimatsu, zal door ETIC vrijwel zeker worden gedwongen op te stappen. Een opvolger is meteen gevonden: Kazuo Inamori, de oprichter van elektronicafirma Kyocera. „Wij kunnen JAL weer opbouwen, als we de herstructurering geleidelijk kunnen doorvoeren”, zei Inamori woensdag tijdens een persconferentie. „Ik streef naar het geluk van de werknemers bij JAL.”

Verscheidene buitenlandse luchtvaartmaatschappijen hebben aangegeven hun Japanse branchegenoot te willen helpen. Het Amerikaanse Delta Air Lines, wil samen met zijn partners in de alliantie SkyTeam (waaronder Air France en KLM) 1 miljard dollar (700 miljoen euro) investeren in JAL. SkyTeam is op dit moment niet vertegenwoordigd in Japan. JAL zelf is lid van de concurrerende alliantie Oneworld, terwijl een derde alliantie, Star Alliance, het Japanse ANA als lid heeft.

Oneworld heeft een hoger bod uitgebracht op JAL dan SkyTeam: een directe investering van 1,4 miljard dollar en garanties voor nog eens 2 miljard dollar aan omzet voor de komende drie jaar als JAL binnen de alliantie blijft.

Als JAL zou overstappen naar SkyTeam betekent dit dat de belangrijkste leden van Oneworld – British Airways, American Airlines, Qantas en Cathay Pacific – de aansluiting van en naar het lucratieve binnenlandse netwerk van Japan kwijtraken.

ETIC heeft nog niet gereageerd op het aanbod van buitenlandse financiële injecties.

De Japanse consument profiteert voorlopig van de problemen bij JAL. Houders van 1.000 aandelen of meer krijgen een korting van 50 procent op de prijs van een binnenlands ticket. Het leidde gisteren tot een run op het spotgoedkope aandeel, waarvan aan de beurs van Tokio een miljard stuks werden verhandeld. Veel Japanners die van plan waren een vliegreis te maken kochten eerst aandelen (ruim 50 euro voor 1.000 aandelen). Met ticketprijzen voor binnenlandse vluchten, die beginnen bij 200 euro, kregen de nieuwbakken aandeelhouders op die manier direct hun dubbele inzet terug. Een risico lopen ze wel: de kans bestaat dat ETIC tijdens de herstructurering van JAL de kortingsactie opschort of intrekt.

Toch verschijnen er alweer verhalen over nieuwe zeepbellen.

Fink: „Kan zijn, maar in elk geval niet bij de banken. Er wordt meer risico genomen dan een jaar geleden, maar dat is terecht. Zeker als je de huidige situatie vergelijkt met die van een jaar geleden, toen de markten stilstonden. Het is de taak van de centrale banken om nu de rente laag te houden, zodat het loont om risico’s te nemen. Of er nu bubbels zijn, weet je pas over een jaar.”

En wat gelooft u?

„Er is ontegenzeggelijk sprake van economisch herstel, maar niet met de groeipercentages die we gewend waren. Dat betekent dat er nog significante problemen zijn. Maar ik ben er van overtuigd dat het herstel zich zal doorzetten en die problemen zullen worden overwonnen. Dat zal met schokken gepaard gaan. De stabiele periode van herstel van de afgelopen vijf maanden is niet normaal geweest. Het zal nog een aantal jaren duren voordat de ontwikkelde economieën zich weer normaal gedragen.”

Laurence D. Fink (1952) is oprichter en hoogste baas van BlackRock, met ruim 3.200 miljard dollar (zo’n 2.200 miljard euro) aan beheerd vermogen de grootste vermogensbeheerder in de wereld. Hij was in de jaren zeventig een van de pioniers van de hypotheekobligaties, de gebundelde, opgeknipte en doorverkochte hypotheken waarmee in de kredietcrisis zoveel mis gegaan bleek te zijn. Deze week was hij even in Nederland.

Wat ziet u als het grootste probleem voor de ontwikkelde economieën?

„Werkloosheid, zowel in Europa als de VS. Spanje kampt met een werkloosheid van 20 procent, de VS 10 procent. Daarom ben ik niet bang voor inflatie. De economieën maken nog lang geen optimaal gebruik van hun kapitaal. Een ander probleem is de dominante rol van overheden en centrale banken. Zij hebben met duizenden miljarden voorkomen dat we in een nog zwaardere recessie zijn beland. Maar overheden draaien de geldkraan nu stilaan dicht. De vraag is of de private sector de rol van de overheid kan overnemen. Het Amerikaanse bedrijfsleven heeft nu de hoogste hoeveelheid kasgeld ooit, daar hoor je niemand over, hoe sterk het herstel daar al is. Amerikaanse ondernemingen zijn in topconditie.”

Volgens Fink hebben Amerikanse ondernemingen genoeg reserves om het 2,5 jaar uit te zingen zonder extra geld te hoeven aantrekken.

Het herstel is broos. Eén verkeerde beslissing en er is weer paniek over verwijder snel bkr notering.

„Veel mensen hebben geen besef hoe ernstig de situatie was in maart 2009. We stonden echt voor de vraag of Amerikaanse en Europese banken de crisis zouden overleven. Dat ligt inmiddels achter ons, dankzij de centrale banken. Zijn ze perfect? Nee, zeker niet. Maken ze fouten? Jazeker. Maar ze hebben laten zien dat ze goed in staat zijn economieën weg te navigeren van het onheil. Ze werken door de crisis meer samen dan daarvoor, omdat ze inzien dat de economie geglobaliseerd is, dat bewees de kredietcrisis wel.”

Hebben commerciële banken zich sneller hersteld dan u had verwacht?

„Zeker, kijk maar naar hun winsten. En dat is ook precies waar de centrale banken op aansturen met hun lage rentes: het laten opbloeien van de financiële instellingen. Daarom loopt de bonusdiscussie ook zo hoog op. Centrale banken proberen de winstgevendheid van banken op te krikken en de verliezen te beperken. De banken stoppen die winst voor een deel in bonussen. Maar als de beursgenoteerde banken die bonussen niet meer geven, zullen hun beste werknemers overlopen naar schimmige private instellingen zoals hedgefondsen. Is dat nou in het belang van onze economieën?”

De mentaliteit van de bankiers blijkt door de crisis niet veranderd.

„Vóór de crisis waren de bonuspotten 30, 40, soms wel 55 procent van de winst. JP Morgan praat nu over 37 procent. Dat is alweer een stuk normaler. Het gaat om welk deel van de winst naar bonussen gaat en welk deel wordt ingehouden. Hoe meer ingehouden winst, des te meer kapitaal er is om uit te lenen.”

Hoe hoog is het bonuspercentage bij BlackRock?
Cv Laurence D. Fink

Laurence D. Fink (1952) is sinds 1988 bestuursvoorzitter van de Amerikaanse vermogensbeheerder BlackRock. Fink stond in de jaren 70 aan de basis van later berucht geworden bundelen, opknippen en doorverkopen van hypotheekbeleggingen, het zogenoemde securitiseren.

Kunstverzamelaar en wijnliefhebber Fink begon in de jaren zeventig bij de bank First Boston, waar hij op zijn 28ste partner werd. Hij heeft in zijn carrière veel geld verdiend en verloren. Zo maakte First Boston in 1986 130 miljoen dollar kwartaalwinst met hypotheekobligaties. Een jaar later, na een onverwachte rentedaling door negatieve bkr met lenen, verdampte eenzelfde bedrag.

In 1988 vertrok hij bij First Boston en begon hij met BlackRock. De jaren daarna bouwde hij de vermogensbeheerder gestaag uit tot de grootste ter wereld. Naast beheer van gelden (voor onder meer De Nederlandsche Bank), analyseert BlackRock risico’s in portefeuilles van klanten.

„Wij hebben altijd iets boven de 30 procent gezeten. Daarbij hebben we de aandeelhouders nooit benadeeld ten opzichte van het eigen personeel.”

In de crisis bleek dat veel westerse banken te groot waren om nog failliet te kunnen gaan, waardoor ze wel gered moesten worden. Is dat probleem inmiddels opgelost?

„Ik maak me daar grote zorgen om. De toptien grootste banken in de wereld zijn nu bijna allemaal Chinees of Braziliaans. Twintig jaar geleden waren het bijna allemaal Japanse banken. Wij moeten er in elk geval voor zorgen dat banken in Nederland, Duitsland en de VS sterk zijn. Dat moet omdat ons bedrijfsleven internationaal is. Als je geen sterke financiële instellingen hebt die met dat bedrijfsleven samenwerken, berokken je de economie schade. Aan de ene kant heb je strengere regels en beter risicobeheer nodig, aan de andere kant moeten onze instelling sterk zijn om te concurreren met China, Brazilië en ook met de Arabische wereld.”

Draait bij een volgende crisis de belastingbetaler opnieuw op voor banken die niet failliet mogen gaan?

„Wat mij betreft niet in dezelfde mate als nu is gebeurd. Misschien moeten overheden obligatiehouders meer financieel verantwoordelijk maken als een bank in problemen komt. Nu hebben ze alleen het kapitaal van de aandeelhouders laten verdampen en de obligatiehouders schadeloos gesteld met geld van de belastingbetaler. Maar bedenk wel dat als obligatiehouders ook risico lopen, het voor banken moeilijker zal worden om geld aan te trekken.”

Bent u nog trots op uw pionierswerk als u het slagveld dat de kredietcrisis heeft aangericht overziet?

„Meer dan ooit tevoren. De wereld heeft ‘securitisatie’ nodig. De markt begon zeer bescheiden in de jaren zeventig, ik kwam in 1976 aan boord en vanaf 1978 ging het ergens op lijken. Het heeft 32 jaar prima gewerkt. We hebben markten gecreëerd voor hypotheken, consumentenleningen, creditcards en auto’s en ik heb niemand horen klagen. Hypotheekrentes en bkr toetsing zonder lenen daalden tot 1 of 2 procent door securitisatie, waardoor meer mensen een huis konden kopen. Wat er mis ging vijf jaar geleden, was dat er hypotheken verstrekt werden die niet meer aan de juiste voorwaarden voldeden. Maar daarmee is het proces van securitisatie niet verkeerd. Securitisatie is op zichzelf een sterk product dat goed werkt als de onderliggende beleggingen deugen.”

Het bundelen en doorverkopen van leningen heeft toch een grote zuigkracht op die beleggingen uitgeoefend? Als bovenin zoveel geld verdiend wordt, is het logisch dat er onderin druk op de kwaliteit komt te staan.

„Aan een aantal fundamentele zaken moet je niet tornen. Je moet ook altijd goed opletten als je een straat oversteekt. Mensen hebben securitisaties misbruikt, dat is helder, maar er zijn lessen geleerd.”

De securitisatie zal een grote rol spelen in het herstel?

„Het zal moeten. Nu gebeurt er niets, securitisatie heeft afgedaan. We willen een groeiende economie. Maar als we willen dat onze banken niet te groot zijn om failliet te kunnen gaan, als we willen dat banken minder met geleend geld gaan werken en als we de rol van de overheid in de economie willen terugdringen, dan moet die groei uit de kapitaalmarkten komen. Zo simpel is dat. ”

Zijn nieuwe regels nodig om excessen te voorkomen?

„Ja, de bescherming moet een stuk beter. Als belegger moet je de zekerheid hebben dat de onderliggende beleggingen van een securitisatie in orde zijn. Dat er goed gekeken is naar het inkomen van een huiseigenaar bijvoorbeeld. Je zou een certificering voor hypotheken moeten hebben, waarbij de huiseigenaar aan een aantal strikte voorwaarden moet voldoen.”

Dat securitisatie niet op gang komt is na deze crisis mijn ene grote teleurstelling. De andere is dat we de handel in derivaten nog steeds niet hebben geregeld. Er móet een centrale plek komen waar er in gehandeld wordt. Niemand heeft zicht op die markt waarin duizenden miljarden dollars omgaan zonder dat iemand er borg voor staat. Maar niemand in de VS noch in Europa is daar mee bezig.”

Een jaar geleden werd daar al over gesproken, waarom is er nog aldoor niets gebeurd?

„Omdat er een sterke lobby tegen is van de mensen die veel geld verdienen aan de derivatenhandel.”

En na alles wat er is gebeurd, hebben ze nog steeds veel invloed in Washington?

„Ja. Ik vind dat een schande. Als er geen gecontroleerde handelsplek komt voor derivaten, dan hebben we de lessen van deze crisis niets geleerd.”

Heeft u hoop dat die lessen getrokken worden?

„We zullen weer nieuwe crises krijgen. Hopelijk niet zo erg en pijnlijk als deze, maar ze komen terug. Het probleem is: je weet niet wanneer ze komen en hoe erg ze zullen zijn. Kan er een crisis komen in de opkomende markten met al het geld dat daar nu heen rolt? Nu is dat een veilige plek om te beleggen.

„ Het beangstigt me dat de ontwikkelde landen dramatisch grote tekorten hebben. Een lange termijn oplossing daarvoor is van groot belang. Het is niet iets wat je in een half jaar of een jaar of twee oplost. Het zal ook een slimme navigatie van centrale banken vergen. ”

Zijn staatsobligaties nog wel de veilige haven die ze eens waren?

„Staatsobligaties zijn angstbeleggingen. In een perfecte wereld zou niemand in staatsobligaties beleggen. Je moet je afvragen welk deel van je portefeuille daaruit moet bestaan. Vroeger investeerden verzekeraars nog in infrastructuur, nu niet meer. Dat is een structureel probleem.”

Zijn de plan-economieën daarbij in het voordeel?

„ De plan-economieën zijn ook niet perfect. Japan leek eind jaren 80 volmaakt te zijn, maar was het niet. Ik geloof dat er kansen genoeg zijn in de ontwikkelde wereld. De VS zijn nog steeds veiligste plek om te beleggen. Ik geloof dat de dollar zal aantrekken dit jaar, omdat ik geloof dat de euro meer problemen heeft dan de dollar.”

Oh ja?

„Europa kampt met vergrijzing, een systematisch probleem op de lange termijn, net als de grote werkloosheid. De Europese banken zijn ook minder agressief geweest in het oplossen van hun balansproblemen dan de Amerikaanse banken.”

Moeten we bang zijn voor staten die niet meer aan hun verplichtingen voldoen?

„Geen idee. Angst voor feilen van Griekenland is er, maar hoeveel mensen wonen er in Griekenland? Tien miljoen? Of we schrikken van Dubai. Maar de ontwikkelingen in de andere Golfstaten zijn fenomenaal. Saoedi-Arabië is bezig met het opbouwen van een sterke middenklasse. En denk ook even aan India, Brazilië, China. Daar gaat het om miljarden mensen.”

Daniel Edmund werkte voor een bank in Groot-Brittannië, maar vond het werk stroperig en ambtelijk. Hij wilde niet twintig jaar wachten tot hij belangrijk werd. „Ik wil het nu”, zegt hij. Hij trok naar Dubai. Hij geeft nu financieel advies aan rijken, en dat zijn er hier nogal wat. Hij is eigen baas, rijdt in een dikke bak, verdient lekker, heeft geld voor feestjes, crosst in het weekend in de woestijn met zijn vrienden. „Hier gebeurt het”, zegt Edmund, van enthousiasme van zijn deftige kostschool Engels in het vrolijke Caraïbische accent van St Lucia schietend, waar zijn familie vandaag komt.

Hét gebeurde inderdaad in Dubai. Dagelijks landden er jumbojets met buitenlanders op zoek naar geld en geluk. Gisteren werd een groot vuurwerk ontstoken bij de opening van de Burj Dubai, met 828 meter het hoogste gebouw ter wereld, symbool van booming Dubai. Maar de wolkenkrabber is nu herdoopt in Burj Khalifa, naar de heerser van Abu Dhabi, die Dubai te hulp schoot toen het emiraat opeens wereldnieuws werd vanwege zijn schuldenlast.

Rond de middag lunch met Edmund en zijn vriend Richard Dunnink (34) uit Nederland, die meer wilde zien van de wereld dan Arnhem, waar hij opgroeide. Hij vertrok tien jaar geleden naar Dubai en is nu makelaar. Later schuift Shehzhad Abbasi (29) aan. Hij groeide op in Sheffield, in het noorden van Engeland. Toen zijn ouders terugkeerden naar Islamabad, trok hij naar Dubai, want dat is veel dichterbij. Abbasi is projectontwikkelaar van City of Arabia, een bouwput middenin de woestijn,

In de middag thee met Aninchana Theerawattanapakorn (29) uit Thailand. Zij wilde eveneens de wereld zien en kon stewardess worden bij luchtvaartmaatschappij Emirates. Ook Mohammad Sharif (32) schuift aan. Hij kon in Dubai meer verdienen dan in Kenia, zijn geboorteland.

Alle vijf immigranten voelen zich nodig voor de vooruitgang van Dubai en ze voelen zich er gewaardeerd. Ze maken deel uit van de 1,7 miljoen buitenlanders die Dubai hebben opgebouwd. En voor geen goud willen zij weg, ook niet nu de economische zekerheid is omgeslagen in onzekerheid.

Het leven in Dubai kent ook zijn keerzijde. Sociale uitkeringen bestaan voor buitenlanders in het emiraat nauwelijks. Vakbonden zijn er verboden. Er is geen minimumloon. Als een werknemer langer dan twee weken ziek is, kan zijn salaris worden gehalveerd. Raakt een buitenlander werkloos, dan moet hij binnen een maand nieuw werk hebben, anders moet hij vertrekken.

Richard Dunnink maakt zich weinig zorgen. „Het is inderdaad onzeker en heel anders geregeld dan in Nederland”, zegt hij. „Maar ik ga er ook harder door werken. Ik weet dat ik een grotere verantwoordelijkheid heb om voor mijzelf te zorgen. Er is niemand die mijn handje vasthoudt als het misgaat.”

Voor de lunch kende de makelaar de projectontwikkelaar niet, maar Richard Dunnink en Shehzhad Abbasi wisselen onmiddellijk kaartjes uit. Wie weet: in de toekomst kunnen ze elkaar misschien helpen. Aan een baan, een opdracht of een andere gunst. Dunnink: „In Nederland heb je een vangnet van de overheid, hier is lening met bkr registratie je vanget.”

Voor de lokale bevolking van 300.000 zielen in Dubai wordt goed gezorgd. Die genieten van staatswege gratis water, gratis gezondheidszorg, gratis onderwijs, gesubsidieerd eten en benzine. Als zij trouwen kunnen ze een rentevrije hypotheek krijgen voor een huis. Buiten de vrijhandelszones waar ze hun gang kunnen gaan zijn buitenlandse bedrijven verplicht samen te werken met een lokale partner. Vaak zijn dit inwoners die op papier met een bedrijf samenwerken in ruil voor een vergoeding, en zo slapend rijk worden. Volgens onderzoek is 20 procent van de lokale bevolking feitelijk werkloos. Heerser sjeik Sheik Mohammed bin Rashid Al Maktoum ziet het probleem en stimuleert zijn onderdanen in het vinden van echt werk.

Het beleid van de sjeik zorgt voor scheve situaties. Dat merkt Aninchana Theerawattanapakorn. De Thaise vindt het super om te vliegen voor Emirates. „Ik verdien minder dan een stewardess met evenveel dienstjaren die uit de Emiraten komt”, zegt de frêle Thaise met gitzwart haar terwijl ze op het terras van het Hyatt in haar thee roert. „ Ze is afgestudeerd binnenhuisarchitect en werkte tot vier jaar geleden in Londen. „Bij een Europese maatschappij zou ik iets meer verdienen”, zegt ze. Waarom dan toch Dubai? Waarom niet naar British Airways of Air France-KLM of een andere maatschappij die zich moet houden aan strikte anti-discriminatiewetgeving? „Er is hier geen dominante cultuur in Dubai en dat is zo fijn. Haast iedereen is buitenlander”, zegt Theerawattanapakorn. „In Londen had ik soms het gevoel er niet thuis te horen. Ook al was ik voor de wet méér gelijk dan hier.”

Mohammed Sharif uit Kenia, die ook bij Emirates werkt, knikt instemmend. „Mombassa en Dubai drijven al eeuwen handel met elkaar, dus het is een logische plek om te komen. Maar los daarvan: in Europa krijg ik het gevoel voor een baan te moeten strijden met een Engelsman of een Nederlander”, zegt hij. „Die willen mij helemaal niet hebben. In Dubai willen ze mij wel. Ze hebben mij nodig.”

Tijdens de lunch vertelt Shehzhad Abbasi dat ook hij zich in Dubai meer op zijn gemak voelt dan in het Engelse Sheffield, waar hij opgroeide. Abbasi, in maatpak met bijpassend pochet en een gemillimeterd baardje, wilde graag piloot worden, maar hij liet dat plan na ‘11 september’ varen. Hij dacht weinig kans op een aanstelling te hebben. Hij is Pakistaans. Hij is moslim. In Engeland voelde hij zich nooit echt gediscrimineerd, zegt Abbasi. „Maar hier in Dubai is het zo veel makkelijker om moslim te zijn. In Engeland kon ik best vasten of vrij krijgen voor het offerfeest, maar ik bleef de uitzondering. In Dubai niet.”

Hier passen de niet-moslims zich aan, valt Edmund hem bij. Hij wijst rond in de binnentuin van More Café, omringd door torenflats. Onder parasollen zitten klanten aan cappuccino’s, verse munthees, en grote salades niçoise. „Tijdens de ramadan wordt dit met doeken afgeschermd en veel buitenlanders zouden uit respect niet eens hier gaan eten”, zegt Edmund.

In juni zorgde de BBC voor ophef in Dubai door misstanden bloot te leggen in een woonkamp van Arabtec, een van de grootste bouwbedrijven van het emiraat. Edmund bekeek het programma. „Niet om het te vergoelijken, maar die arbeiders verdienen hier meer dan waar ze vandaan komen, zegt hij. „En het is oneerlijk om alleen de vinger naar Dubai te wijzen. In Engeland, Spanje en Amerika wonen veel arme immigranten ook zo.”

Abbasi vindt het lastig. Dagelijks ziet hij de arbeiders aan het werk. „Vaak zijn het Pakistanen, net als ik”, zegt hij. Om de vrijdag gaat hij naar de woonkampen om eten uit te delen. „Zorg dragen voor de minderbedeelden is een kernprincipe van de islam”, zegt Abbasi. „Het is verkeerd dat de staat hier niet meer zorg draagt voor het lot van deze mensen.

Dat de staat gevoelig is voor kritiek op de arbeidsomstandigheden blijkt uit het feit dat er een pinpas werd geïntroduceerd waarop de arbeiders hun loon op gestort krijgen na klachten dat ze maandenlang niet waren betaald.

Dubai lijkt een volwassen stad, zegt Abbasi. „Maar dat is schijn. Er moet nog veel gebeuren. De verantwoordelijkheid van de overheid voor de arbeiders hoort daarbij. Nu Dubai minder hard groeit, kunnen de sjeiks daar aan werken.”

Sommige immigranten zijn hals over kop vertrokken. Ze hadden een appartement op aanbetaling gekocht en konden na hun ontslag de rekeningen niet meer betalen. Voor zulke scenario’s zijn de vijf niet bang. „Emirates blijft groeien”, zegt Mohammed Sharif. De luchtvaartmaatschappij zei vorige maand dat de order van Airbussen A380 voor 1 miljard dollar geen gevaar zou lopen. „En zolang Emirates blijft groeien, zijn wij nodig.”

Aninchana Theerawattanapakorn staart naar de zon die langzaam verdwijnt achter een wolkenkrabber. Ze heeft net 8 uur gevlogen. „We zijn hier ooit gekomen en we kunnen hier dus ook weg. Op naar de volgende plek waar het gebeurt.”

Dit blijkt uit gesprekken die deze krant voerde met bankiers en oud-werknemers van DSB Bank, die in oktober failliet ging.

Scheringa
kon zijn bank na de afgeblazen beursgang in 2000 diverse malen verkopen
voor bedragen die varieerden van 600 miljoen tot 1,1 miljard euro. In
Nederland sprak Scheringa herhaaldelijk met Rabobank over geld lenen met een bkr registratie. Vanuit het
buitenland meldde zich onder meer Citibank. Volgens een oud-directeur
van DSB vond Scheringa het door de Amerikanen geboden bedrag te laag.
Een andere voormalige naaste collega van Scheringa zegt dat hij geen
afstand kon doen van zijn levenswerk.

De onmacht van
Scheringa om DSB los te laten, zijn dure hobby’s als voetbalclub AZ en
zijn weerzin om de nodige veranderingen door te voeren hebben een
belangrijke bijdrage geleverd aan het faillissement van de bank uit
Wognum.

DSB werd groot met het verstrekken van leningen
in combinatie met verzekeringen en bkr registratie zonder lenen. De bank kreeg grote provisies bij de
verkoop van verzekeringen, die soms opliepen tot 80 procent. De laatste
jaren liep de zogeheten koppelverkoop terug, maar Scheringa bleef er
desondanks lang aan vasthouden.

Medio 2007 waarschuwde
oud-minister van Financiën Gerrit Zalm al dat deze koppelverkoop
risico’s opleverde. Pas in april vorig jaar stopte de DSB Bank met deze
praktijk. Daarna moest de bank dringend op zoek naar een ander
verdienmodel.

De Zwitserse regering wil geen gegevens meer uitwisselen met Parijs uit woede over het Franse gebruik van een lijst met, volgens Bern, gestolen Zwitserse bankgegevens.

Minister Eveline Widmer-Schlumpf van Justitie heeft de gegevens voor Kerst teruggeëist, op straffe van een procedure tegen Frankrijk wegens het niet naleven van de internationale conventie over onderlinge hulp in strafzaken.

Het conflict komt terwijl Zwitserland in hoog tempo onderhandelt met tal van landen over de uitwisseling van fiscale gegevens. Anders dreigt plaatsing op de Europese zwarte lijst van fiscale paradijzen.

Frankrijk was een van de landen waarmee Zwitserland in de onderhandelingen het verst gevorderd was. Het Zwitserse parlement zou zich binnenkort buigen over een deze zomer afgesloten akkoord. Er was kritiek op volgens sommigen voor Frankrijk erg gunstige voorwaarden.

Het parlementair debat blijft echter uit nu Parijs en Bern ruzie hebben gekregen over de status van een lijst met 3.000 tot 5.000 Franse rekeninghouders. Het Franse ministerie van Financiën heeft deze lijst in handen gekregen via een Franse medewerker van de Zwitserse vestiging van de bank HSBC.

Deze Hervé Falciani (37) verzamelde de gegevens op zijn computer in Zürich, naar eigen zeggen omdat hij geschokt was door de ondoorzichtigheid van de financiële constructies en afsluiten lening met bkr registratie die banken accepteren om belasting te ontduiken.

Hij week uit naar Nice en werd op verzoek van de Zwitserse autoriteiten gearresteerd. Met hulp van Falciani stelde Parijs een lijst op van 3.000 tot 5.000 Franse belastingplichtigen met verdachte rekeningen in Zwitserland. Nu zegt de Franse minister van Begroting Eric Woerth dat het niet om gestolen gegevens gaat. Falciani is niet betaald voor zijn uitleg. Het Franse ministerie van Justitie bekijkt de eis van Zwitserland.

De directe reden was de afwaardering van Griekse schuld door het kredietbeoordelingsbureau Fitch tot BBB+. Dat is ongewoon laag voor een land dat de euro als munteenheid heeft. Ook de andere grote bureau’s, Moody’s en

Een eeuw geleden stond Turkije bekend als de ‘zieke man van Europa’, maar anno 2009 gaat die kwalificatie eerder op voor de oude rivaal Griekenland. Gisteren stegen op de financiële markten de verzekeringskosten op Griekse staatsschuld naar 212.000 euro per 10 miljoen euro Griekse schuld voor de eerstvolgende vijf jaar. Daarmee werd de schuld voor het eerst als riskanter beoordeeld dan die van Turkije.

De directe reden was de afwaardering van Griekse schuld door het kredietbeoordelingsbureau Fitch tot BBB+. Dat is ongewoon laag voor een land dat de euro als munteenheid heeft. Ook de andere grote bureau’s, Moody’s en Standard & Poor, hebben Griekenland op de nominatie staan voor een afwaardering tot een soortgelijk niveau.

De boot is aan sinds de nieuwe Griekse regering twee maanden geleden onthulde dat het begrotingstekort dit jaar geen 6 procent van het bruto binnenlands product (bbp) bedraagt, maar meer dan het dubbele (bijna 13 procent). Het is niet de eerste maal dat er met de overheidsfinanciën is gesjoemeld.

In 2004 bleek, eveneens bij een regeringswisseling, dat het Griekse begrotingstekort in 2001, toen het de euro in mocht voeren, helemaal geen 3 procent was geweest – het maximum toegestane tekort om te mogen toetreden. Het bedroeg destijds in werkelijkheid meer dan 6 procent.

Het vertrouwen in de Griekse overheid is dan ook helemaal weg. Of het tekort volgend jaar kan worden teruggedrongen, zoals de Europese Commissie en Griekenlands partners in de Raad van Ministers van de EU hebben geëist, is hoogst onzeker. Nu al is er sprake van stijgende sociale onrust, en de bezuinigingsoperatie moet nog beginnen. Het land zal volgend waarschijnlijk 55 miljard euro moeten lenen op de kapitaalmarkt, en dat is voor een kleine economie (40 procent van de Nederlandse) als de Griekse een enorm bedrag. De staatsschuld en lenen geld met bkr zal waarschijnlijk stijgen tot 125 procent van het bbp, met lengte het hoogste percentage van de eurozone.

De afwaardering van de kredietbeoordelaars komt hard aan, en kan mede ingegeven zijn door hun voornemen om de recente kritiek dat zij bij de kredietcrisis te laat reageerden, voor te zijn. De reactie op de financiële markten was gisteren en vanmorgen hoe dan ook veelzeggend. Het renteverschil tussen Griekse en Duitse tienjaars-staatsobligaties ging omhoog naar 2,21 procentpunten, en dat is het grootste gat sinds de kredietcrisis dit voorjaar in hevigheid afnam. De rente op Griekse tweejaarsobligaties ging ongekend snel omhoog met meer dan een half procentpunt. De Griekse aandelenbeurs kelderde gisteren met 6 procent, en banken hadden het extra zwaar te verduren.

Een complicerende factor is dat Griekse staatsschuld zijn status als onderpand in de eurozone dreigt te verliezen. Banken mogen staatsobligaties in onderpand geven bij de Europese Centrale Bank (ECB), in ruil voor cash. Dat is onderdeel van de normale monetaire operaties in de eurozone. Maar de ECB hanteert daarbij wel een minimumeis: onderpand moet een rating hebben van minstens A-. Nu is, onder invloed van de kredietcrisis, deze eis vorig jaar tijdelijk verlaagd, tot BBB-. Dat betekent dat Griekse staatsobligaties toch mogen worden gebruikt. Maar de ECB heeft al aangegeven de zaken eind volgend jaar te normaliseren. En dat zal tot gevolg hebben dat Griekenland en haar banken een belangrijk middel tot het verkrijgen van liquiditeiten wordt ontnomen. Griekse staatsobligaties worden er nóg onaantrekkelijker door, hun koersen dalen en de effectieve rente stijgt verder. En dat maakt de staatsschuld weer duurder om te financieren.

Zo dreigt Griekenland nu in een spiraal terecht te komen van verslechterende overheidsfinanciën. Zonder financiële hulp van de andere eurolanden (lees: Duitsland) zal het zeer moeilijk worden. Maar of die assistentie komt is zeer onzeker. Het vertrouwen dat de Grieken zich voortaan zullen gedragen heeft daarvoor te veel deuken opgelopen.

De boot is aan sinds de nieuwe Griekse regering twee maanden geleden onthulde dat het begrotingstekort dit jaar geen 6 procent van het bruto binnenlands product (bbp) bedraagt, maar meer dan het dubbele (bijna 13 procent). Het is niet de eerste maal dat er met de overheidsfinanciën is gesjoemeld.

In 2004 bleek, eveneens bij een regeringswisseling, dat het Griekse begrotingstekort in 2001, toen het de euro in mocht voeren, helemaal geen 3 procent was geweest – het maximum toegestane tekort om te mogen toetreden. Het bedroeg destijds in werkelijkheid meer dan 6 procent.

Het vertrouwen in de Griekse overheid is dan ook helemaal weg. Of het tekort volgend jaar kan worden teruggedrongen, zoals de Europese Commissie en Griekenlands partners in de Raad van Ministers van de EU hebben geëist, is hoogst onzeker. Nu al is er sprake van stijgende sociale onrust, en de bezuinigingsoperatie moet nog beginnen. Het land zal volgend waarschijnlijk 55 miljard euro moeten lenen op de kapitaalmarkt, en dat is voor een kleine economie (40 procent van de Nederlandse) als de Griekse een enorm bedrag. De staatsschuld zal waarschijnlijk stijgen tot 125 procent van het bbp, met lengte het hoogste percentage van de eurozone.

De afwaardering van de kredietbeoordelaars komt hard aan, en kan mede ingegeven zijn door hun voornemen om de recente kritiek dat zij bij de kredietcrisis te laat reageerden, voor te zijn. De reactie op de financiële markten was gisteren en vanmorgen hoe dan ook veelzeggend. Het renteverschil tussen Griekse en Duitse tienjaars-staatsobligaties ging omhoog naar 2,21 procentpunten, en dat is het grootste gat sinds de kredietcrisis dit voorjaar in hevigheid afnam. De rente op Griekse tweejaarsobligaties ging ongekend snel omhoog met meer dan een half procentpunt. De Griekse aandelenbeurs kelderde gisteren met 6 procent, en banken hadden het extra zwaar te verduren met minilening binnen 10 minuten.

Een complicerende factor is dat Griekse staatsschuld zijn status als onderpand in de eurozone dreigt te verliezen. Banken mogen staatsobligaties in onderpand geven bij de Europese Centrale Bank (ECB), in ruil voor cash. Dat is onderdeel van de normale monetaire operaties in de eurozone. Maar de ECB hanteert daarbij wel een minimumeis: onderpand moet een rating hebben van minstens A-. Nu is, onder invloed van de kredietcrisis, deze eis vorig jaar tijdelijk verlaagd, tot BBB-. Dat betekent dat Griekse staatsobligaties toch mogen worden gebruikt. Maar de ECB heeft al aangegeven de zaken eind volgend jaar te normaliseren. En dat zal tot gevolg hebben dat Griekenland en haar banken een belangrijk middel tot het verkrijgen van liquiditeiten wordt ontnomen. Griekse staatsobligaties worden er nóg onaantrekkelijker door, hun koersen dalen en de effectieve rente stijgt verder. En dat maakt de staatsschuld weer duurder om te financieren.

Zo dreigt Griekenland nu in een spiraal terecht te komen van verslechterende overheidsfinanciën. Zonder financiële hulp van de andere eurolanden (lees: Duitsland) zal het zeer moeilijk worden. Maar of die assistentie komt is zeer onzeker. Het vertrouwen dat de Grieken zich voortaan zullen gedragen heeft daarvoor te veel deuken opgelopen.

Het is soms niet anders. In Nederland woedt nog steeds de discussie over verhoging van de AOW-leeftijd, waarbij de Raad van State vorige week het kabinet terugverwees naar het oorspronkelijke plan om de leeftijd in stappen van twee maanden per jaar te verhogen tot 67 jaar. Het compromis binnen het kabinet is juist om de verhoging in slechts twee stappen te laten plaatsvinden, te beginnen over een jaar of elf.

De leeftijdsopbouw van een samenleving is over het algemeen goed te voorspellen. De bevolkingssamenstelling is robuust, en gemiddelde sterfte- en geboortecijfers veranderen niet heel snel. Zo is het redelijk goed mogelijk om de aard en snelheid van de vergrijzing een paar decennia van tevoren al te schetsen. Maar gebeurtenissen als de hoger dan gedachte immigratie hebben demografische projecties de afgelopen decennia wel beroofd van hun bijna onaantastbare status.

Dat geldt ook voor het klimaat. Zelfs nu er in wetenschappelijke kring een consensus is over de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen, geven de modellen weinig zekerheid over de aard van de gevolgen en de snelheid waarmee ze optreden. Het klimaat is chaotisch: een kleine verandering in de beginwaarden kan onvoorspelbare eindwaarden opleveren. En toch zal er beleid moeten worden gemaakt.

Hoe de wereld er pakweg halverwege deze eeuw uitziet is ook van belang voor het buitenlands beleid, voor grote ondernemingen en tal van denktanks. In 2001 kwam de Amerikaanse zakenbank Goldman Sachs met een gewaagde projectie voor de economische verhoudingen in de wereld van 2050. Daarin viel de term BRIC als eerste – een benaming voor Brazilië, Rusland, India en China. Deze groep zou de traditionele industrielanden goeddeels voorbijgestreefd zijn. De bevinding die het meest in het oog sprong was dat China de Verenigde Staten in 2041 zou passeren als grootste economie van de wereld.

De berekening van Goldman Sachs heeft in de tussentijd een paar updates gehad, maar gisteren kwamen de economen van de bank met een fundamenteel nieuwe berekening. Dat was nodig ook. Economische groei is geen lineair proces, en dat heeft de kredietcrisis inmiddels onderstreept. De enorme krimp die zich met name in de westerse economieën voordoet, werpt ze jaren terug in de omvang van met geldleningen bkr notering. En vergeleken bij de trendmatige groeivoet, de mate waarin zij geëxpandeerd hadden moeten zijn als de kredietcrisis zich niet had voorgedaan, is er zelfs sprake van een groter verlies.

Behalve Rusland, dat veel last heeft van de crisis, hebben de drie andere BRIC’s de afgelopen twee jaar goed doorstaan. Bovendien is ook in de periode tot 2008 de groeivoet van de vier veel hoger geweest dan Goldman aanvankelijk dacht. Het meest in het oog springende resultaat van de herberekening van de projecties is dat China niet in 2041 de Verenigde Staten voorbijstreeft, maar al in 2027. Dat is een verschil van veertien jaar. Japan zou aanvankelijk in 2016 door China worden ingehaald. Dat gebeurt volgens de jongste calculaties al volgend jaar.

Het lijkt allemaal best eenvoudig: je past een hogere groeivoet toe op de BRIC’s waarna het geen verrassing is dat hun hegemonie eerder aanbreekt. Maar zo simpel is het niet. Behalve voor China is er voor de drie overige landen weinig verschil tussen de aanvankelijke projectie en de nieuwe raming. Wie de onderlinge verhoudingen in omvang wil schetsen, zal deze moeten uitdrukken in een gemeenschappelijke munt, in dit geval Amerikaanse dollars van 2007.

In dat geval wordt het van belang hoe de wisselkoersen zich in de tussentijd zullen ontwikkelen. Het is gangbaar dat een munt apprecieert naarmate het bijbehorende land stijgt op de economische ladder. Maar het tempo waarin dat gebeurt is niet alleen afhankelijk van wetmatigheden, maar ook van negatieve bkr registratie.

Goldman gaat er nu vanuit dat die appreciatie veel langzamer zal verlopen, uitgezonderd China. En zo kan het gebeuren dat de BRIC’s harder groeien dan gedacht, maar er toch weinig verandert. Wat een geloofwaardige projectie leek, blijkt opeens boterzacht. Begrijpelijk, maar het onderstreept dat zelfs met de grootste grootheden de toekomst maar mondjesmaat in kaart te brengen is.

Zullen de economische verhoudingen zo ingrijpend veranderen zonder internationale conflicten, technologische schokken, de klimaatsverandering en andere unknown unknowns in de tussentijd? De geschiedenis verloopt niet lineair. Maar probeer dat maar eens in een model te vangen.

Candover werd opgericht in 1980 en ging in 1984 naar de beurs, lang voordat het de gewoonte werd dat private-equityfirma’s een beursnotering kregen. Maar ook al heeft het bedrijf het lang volgehouden, de ineenstorting van Candover brengt de structurele gebreken aan het licht die er altijd al waren. De beursgenoteerde houdstermaatschappij was eigenaar van de beheersfirma en investeerde in de onderliggende fondsen. Andere bedrijvenopkopers hebben dat model de afgelopen tien jaar gekopieerd.

De beursgenoteerde moedermaatschappij van Candover was afhankelijk van de verkopen van de portefeuillebedrijven van de fondsen om aan haar toekomstige verplichtingen te kunnen voldoen. Pas toen de kredietcrisis dat onmogelijk maakte, gingen de alarmbellen rinkelen. Candover had misschien kunnen doormodderen zonder nieuwe transacties, maar de firma had ook veel geld geleend, waardoor zij geld aan haar eigen fondsen moest onttrekken, wast externe beleggers ertoe aanzette hetzelfde te doen.

Candover is niet de enige bedrijvenopkoper met dat probleem. Maar de reeks gebeurtenissen die heeft geleid tot het opblazen van Candover, moet andere private-equityfondsen er wel toe aanzetten stappen te ondernemen om hetzelfde lot te vermijden.

Diverse firma’s gebruiken hun balansen om te beleggen in hun eigen fondsen. Als gevolg van een fusie met zijn aan de Amsterdamse beurs genoteerde beleggingsvehikel beschikt Kohlberg Kravis Roberts (BKR) bijvoorbeeld over 1,3 miljard dollar aan uitstaande toezeggingen voor zijn fondsen en bkr registratie met lening, waarvan een deel afkomstig kan zijn van zijn partners. Niettemin staat hier maar 470 miljoen dollar aan contanten tegenover.

De verkoop van bezittingen van Candover kwam te laat om het bedrijf nog te kunnen redden, maar de lucratieve beursgang van Dollar General kan BKR nog genoeg tijd opleveren. Bovendien is de structuur van KKR nog nieuw en lijkt er niet te veel geld te zijn geleend. Maar dat betekent niet dat alles bij het oude kan blijven. Partners van BKR en andere fondsen zullen zelf ook risico moeten lopen – maar niet door daar een groot deel van de balans van de firma voor te gebruiken.