Voor landen als Griekenland, Spanje en Portugal lopen de marktrentes de laatste weken snel op. Handelaren maken zich zorgen of de landen wel in staat zullen zijn aan hun betalingsverplichtingen te voldoen. Ze eisen daarom een hogere vergoeding op hun obligaties. Dinsdag plaatste kredietbeoordelaar Standard & Poor’s vraagtekens bij de houdbaarheid van de Japanse overheidsfinanciën. En hoe reageerde de markt? Volkomen onverschillig. Sterker, de rente op het anker in de markt, de tienjarige Japanse lening, daalde met 1,5 basispunten tot 1,305%.

Al decennia geeft de Japanse overheid veel meer geld uit dan ze ontvangt. Daardoor is de staatsschuld opgelopen van ongeveer 50% van het bruto binnenlands product in 1980 tot 225% eind dit jaar, schrijft IMF-econoom Kiichi Tokuoka in een recente studie. Vergeleken met dat percentage stelt de 120% van Griekenland weinig voor.

De vraag is waarom de markt zo veel ongevoeliger is voor de Japanse schuldpositie dan voor die van andere landen. Tokuoka verklaart dat door erop te wijzen dat de schuld in Japan voor maar liefst 94% intern wordt gefinancierd. Buitenlandse beleggers zijn doorgaans snel geneigd hun geld te repatriëren, wat tot grote onrust op de markten kan leiden. Maar in het geval van Japan zou een run op de uitgang door buitenlanders weinig problemen veroorzaken.

Op hun beurt zijn Japanse spaarders en beleggers sterk gericht op hun eigen land. Volgens professor Tokuo Iwaisako van de Hitotsubashi universiteit in Tokio komt dat omdat Japanners duur wonen. Door spaargeld te steken in risicoloze Japanse deposito’s en schatkistpapier proberen ze hun risicovolle woningbezit als het ware te hedgen. Ze nemen genoegen met hele lage rentes. Aan buitenlandse avonturen doen ze niet.

Volgens de leerboeken wordt het geld dat huishoudens opzij zetten door de banken doorgesluisd naar bedrijven die er hun investeringen mee financieren. Maar in Japan werkt dat mechanisme al heel lang niet meer, stelt Tokuoka van het IMF. Bedrijven gebruiken hun winsten voor investeringen. Maar lang niet alles, betoogt de econoom. Al jaren sparen ook de bedrijven meer dan ze besteden en dat geld wordt veelal aangehouden in staatsleningen.

Het probleem is dat de huidige situatie op de lange termijn moeilijk vol te houden is is. Dat komt niet omdat sparen ‘uit’ is, maar omdat Japan razendsnel vergrijst. In 2020 staan er tegenover iedere pensionado twee werkenden. Aan het einde van de jaren negentig was die verhouding een op vier. En in Japan is het normaal dat mensen vanaf het moment dat ze met pensioen gaan, beginnen te ontsparen. Tokuoka maakt zich zorgen dat het publiek tegen 2015 niet meer in staat zal zijn de staatsschuld te absorberen. Tegen die tijd zullen de overheidsfinanciën op orde moeten zijn gebracht, of er moet in buitenlandse beleggers een alternatief zijn gevonden.

Aan de andere kant betekent dat ontsparen dat gepensioneerden meer gaan consumeren. Dat leidt tot meer belastinginkomsten voor de overheid. Meer consumptie maakt het aanjagen van de economie door de regering bovendien minder noodzakelijk. De uitgaven kunnen dan omlaag, waardoor de overheidsfinanciën vanzelf meer in evenwicht komen.

Vergeleken met Japan stelt de Griekse staatsschuld van 120% van het bbp maar weinig voor